Badanie przeprowadzone w pięciu krajach europejskich zidentyfikowało trzy profile aktywistów klimatycznych i przeanalizowało czynniki, które mogą prowadzić do zaangażowania w ochronę środowiska. Projekt Erasmus+ zbadał motywacje i strategie aktywizmu, ujawniając znaczenie „radykalnego” dialogu w walce z kryzysem klimatycznym.
Ciekawość, pochodzenie rodzinne i poczucie bezsilności w obliczu kryzysu klimatycznego to trzy główne czynniki, które skłaniają ludzi do zostania aktywistami na rzecz ochrony środowiska, zgodnie z najnowszym badaniem jakościowym przeprowadzonym w ramach europejskiego projektu ELCRA (Environmental Literacy in Higher Education Context for Preventing Radicalization in Climate Activism).
Badania, koordynowane przez Uniwersytet w Sienie, przeprowadzone we współpracy z Uniwersytetem Complutense w Madrycie (Hiszpania), Uniwersytetem Jagiellońskim w Krakowie (Polska), Uniwersytetem w Kłajpedzie (Litwa) i Uniwersytetem w Coimbrze (Portugalia), miały na celu analizę motywacji i metod angażowania aktywistów ekologicznych poprzez wywiady półustrukturyzowane i grupy fokusowe.
„Badanie dotyczyło zjawiska uczestnictwa młodzieży w ruchach na rzecz zrównoważonego rozwoju środowiska i walki ze zmianami klimatu” – wyjaśnia profesor Claudio Melacarne z Uniwersytetu w Sienie, który kierował badaniami. „Cel był dwojaki: z jednej strony zrozumienie motywacji i metod angażowania się aktywistów, a z drugiej strony zbadanie czynników, które mogą prowadzić do radykalizacji niektórych osób i grup”.
W badaniu wzięło udział 49 uczestników, równo podzielonych między aktywistów i członków społeczności uniwersyteckiej (studentów i wykładowców), oraz 52 osoby, które wzięły udział w dziewięciu grupach fokusowych. Analiza tematyczna danych pozwoliła zidentyfikować trzy główne profile aktywistów ekologicznych.
„Nauczyciele-aktywiści” postrzegają swoje zaangażowanie w walkę ze zmianami klimatu jako proces edukacyjny, koncentrujący się przede wszystkim na informowaniu i podnoszeniu świadomości społecznej. Często mają doświadczenie w badaniach naukowych i wierzą, że wzrost świadomości może zmobilizować społeczeństwo do zmiany. „Wolę aktywizm oparty na badaniach, wykorzystujący dane empiryczne do bezpośrednich działań” – mówi amerykański aktywista, z którym przeprowadzono wywiad w ramach badania.
„Krytyczni aktywiści” koncentrują się głównie na krytyce i potępieniu, niekiedy atakując struktury władzy. Grupa ta składa się z osób, które nie tylko proponują rozwiązania czy podnoszą świadomość, ale kładą silny nacisk na ujawnianie niesprawiedliwości społeczno-ekonomicznych związanych z problemami środowiskowymi. Dla nich walka o klimat jest również walką z nierównościami ekonomicznymi i społecznymi.
Wreszcie, „aktywiści awangardowi” stoją na czele strategii akcji bezpośredniej, wprowadzając nowe formy aktywizmu i mobilizacji. Grupa ta charakteryzuje się „eksperymentalnym” podejściem, obejmującym akcje artystyczne, performansy i inne niekonwencjonalne formy aktywizmu, mające na celu poruszenie świadomości społecznej i przyciągnięcie uwagi mediów.
„Ta różnorodność podejść nie oznacza fragmentacji, lecz raczej strategiczne bogactwo charakteryzujące ruch jako całość” – podkreślają badacze. „Skuteczność aktywizmu ekologicznego zależy od umiejętności integrowania i wzmacniania różnych form działania, tworząc synergię między upowszechnianiem, krytyką systemową i bezpośrednią mobilizacją”.
W badaniu zidentyfikowano również główne źródła informacji wykorzystywane przez aktywistów, w tym organizacje globalne, takie jak Organizacja Narodów Zjednoczonych i IPCC (Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu), artykuły naukowe, raporty uniwersyteckie, strony internetowe oraz wpływowe postacie aktywizmu ekologicznego. Zaufanie do przywódców ruchu okazało się kluczowe dla zapewnienia rozwoju, ciągłości działań i skuteczności aktywizmu.
W świetle tych ustaleń badacze proponują kilka strategii: przemyślenie na nowo języka naukowego używanego do opisywania działań i praktyk aktywizmu ekologicznego, wspieranie tworzenia zarówno fizycznych, jak i wirtualnych przestrzeni w celu prowadzenia „radykalnego” dialogu na temat zmian klimatycznych oraz rozpowszechnianie wyników badań naukowych zarówno za pośrednictwem czasopism o dużym wpływie, jak i mediów głównego nurtu.
Wyniki tych badań jakościowych oraz wyniki wcześniej opublikowanych badań ilościowych staną się podstawą kolejnego etapu projektu ELCRA, który zakłada opracowanie ram kompetencyjnych w celu zapobiegania radykalizacji w aktywizmie ekologicznym poprzez poprawę wiedzy studentów na temat środowiska. W ramach projektu powstanie kurs MOOC (Massive Open Online Course) obejmujący zagadnienia zrównoważonego rozwoju środowiska, zmian klimatu, teorii radykalizacji, technik zapobiegania radykalizacji oraz myślenia krytycznego.
Projekt ELCRA, finansowany przez program Erasmus+ Unii Europejskiej, będzie realizowany do października 2026 roku. Więcej informacji można znaleźć na stronie internetowej projektu: www.elcraproject.eu .
Aby uzyskać dostęp do badań:
https://docsend.com/view/ef869wuyrwxk6eg6
https://osf.io/preprints/osf/5t2b4_v1
Melacarne, C., Banchetti, C., Grzymała-Moszczyńska, J., Molinario, E., Prislei, L., Aragão, A., Borges, F., Fidalgo, S., Graça, M., Lopes, D., Paixão, M., Jakulyte, D., Straksiene, G., Molina Díez, M., Marcos Recio, JC, Song, K., Flores Vivar, JM, Varona Aramburu, D., de Castro Leal, L., Telesca, G., Rullo, M. (2025). WP2 – Badania nad problematyką aktywizmu i radykalizacji związanej ze środowiskiem. OS1.4 – Rozumieć zjawisko udziału młodzieży w ruchach promujących zrównoważenie środowiskowe i walkę ze zmianami klimatycznymi oraz czynniki, które mogą przyczynić się do zapobiegania radykalizacji. (A2.4). Sprawozdanie z projektu Erasmus+ „ELCRA” https://doi.org/10.31219/osf.io/5t2b4_v1
Zdjęcie autorstwa Adriana Balasoiu na Unsplash